Geef die rozen aan Stalin

Karel van het Reve schiep er, vertelt hij in "Grootvader vertelt over Stalin" (Freud, Stalin en Dostojevski, p. 114-121), toen hij jong was en wel eens wat wilde genoegen in fictieve titels te bestellen bij een boekhandel die betrekkingen met Moskou onderhield. Titels als 'Stalin als uitvinder van de boekdrukkunst', of 'Rembrandts clair-obscur in het licht van Stalins leer over de taalwetenschap'. De werkelijkheid van het slijmen is botter en minder grappig, maar niet minder verbazingwekkend. De volgende komen uit één bron, hier te controleren voor wie Russisch leest. Ik geef toe, het is niet de eerste de beste tekst - deze werd gepubliceerd ter ere van Stalins zeventigste verjaardag. Maar ik heb alleen maar de figuur "Stalin is ..." geciteerd. Zinnen als

Het genie van Stalin, de wijsheid van Stalin, de wil van Stalin zijn de geschiedenis der mensheid ingegaan als een machige wonderdoenende kracht, die de massa's mobiliseerde en de wereld veranderde.

deden dus niet mee. Vooruit maar!

Grote leider en leraar van de communistische partij en het Sovjet-volk
Vriend en strijdgenoot van Lenin, groot voortzetter van diens werk
Lenin van het heden
Lichtende hoop van alle arbeiders en onderdrukten.
Vaandel van de strijd voor een gelukkige toekomst van de gehele mensheid, van de strijd tegen de kapitalistische slavernij, tegen de aanstichters van de nieuwe oorlog, voor vrede en vriendschap der volkeren, voor het socialisme
Wijze leider en leraar van de bolsjewistische partij, het sovjetvolk, geniale strateeg van de socialistische revolutie, grootste commandant van alle tijden en volkeren, redder van de volkeren van Europa en de gehele wereld van de fascistische slavernij
Schepper en leider van de multinationale socialistische staat, de Unie van Socialistische Sovjet-Republieken, inspirator en organisator van alle overwinningen van het socialisme, leider en leraar van de internationale arbeidersklasse en de werkers van de gehele wereld
Strijdgenoot van Lenin in de strijd voor het oprichten van de bolsjewistische partij en de sovjetstaat
Grote voortzetter van het werk en de leer van Marx en Engels
Naaste strijdgenoot van Lenin
Inspirator en organisator van de Grote Oktoberrevolutie (samen met Lenin, dat dan weer wel)
Groot voortzetter van het onsterfelijke werk van Lenin, inspirator en organisator van de overwinning van het socialisme in de USSR
Inspirator van de socialistische industrialisatie van de USSR
Leider van de gehele industrialisatie, initiator van de schepping van nieuwe industrieën, inspirator en organisator van de tweede kolen- en metaalbasis van ons land en van alle allergrootste socialistische bouwwerken
Schepper van de kolchozmaatschappij
Schepper van de Grondwet van de USSR
Inspirator en organisator van de overwinning van de Sovjet-Unie in de Grote Vaderlandse Oorlog
Organisator en inspirator van de machtige partizanenbeweging
Inspirator van de grote strijd der volkeren om het verdedigen van de vrede tegen agressoren en aanstichters van een nieuwe oorlog
Grote vaandeldrager van de vredespolitiek
Inspirator en organisator van de opbouw van het communisme in de USSR
Corifee van de marxistisch-leninistische wetenschap
Groot leraar en leider van de communistische partij en het sovjetvolk
Leraar en vriend van de gehele progressieve mensheid
Grote leider, leraar en vriend

Saai? Het is waar, deze lijst is meer een oefening in het maken van grammaticaal correcte reeksen met dezelfde woorden. Nog een paar meer geïnspireerde klassiekers dan:

Grootste humanist van de moderne tijd
Ware vriend en trouwe strijdgenoot van Lenin
Groot initiator van alle beste ondernemingen van het land
Ervaren stuurman van ons revolutionaire schip
Grote tuinier van het menselijke geluk

En die beste vriend van alle (kinderen, zeelieden, bodybuilders) dan? Ik heb er verschillende gevonden, maar ze dienen met de nodige reserve te worden beschouwd. Een andere keer misschien.

Andrej Amalrik

Het ging ongeveer zo. Ik stond me vanochtend te scheren. Ik vond dat ik een vrij stugge baard had. Dat terwijl ik me op mijn vaste tijd stond te scheren, en dat ik dat gisteren ook had gedaan (een uur verschil merk je). Misschien omdat ik vannacht per ongeluk de verwarming aan had laten staan (warmte lijkt de baardgroei te bevorderen). Of krijg ik op mijn tweeënveertigste een fatsoenlijke baard?

En toen moest ik aan Andrej Amalrik denken. Die schreef ergens over zijn problemen met scheren in de gevangenis, en merkte daarbij op dat hij geen noemenswaardige baard heeft. Hoe oud was hij toen? En... hoe oud was hij eigenlijk geworden?

Nekotorye fakty:

Zapiski dissidenta (in Nederlandse vertaling verkrijgbaar als Dagboek van een provocateur) is het enige Russische boek dat ik niet één, niet twee, niet drie, maar zeker vier keer heb gelezen.

Een Russische vriendin die mijn stukgelezen pocket leende, gaf die de volgende dag alweer terug - hele nacht doorgelezen. "Hij weet wat vrijheid is", was haar enige commentaar. Misschien vindt u haar een melodramatische Russin, maar dat is ze niet.

Bij ons thuis gevleugelde woorden: "Wat is nu een eitje zonder zout!" (Amalrik krijgt in de gevangenis van Magadan na bovenmenselijke inspanningen het hardgekookte ei waar hij op grond van zijn medische toestand al jaren recht op heeft, maar natuurlijk nooit kreeg; maar in plaats van blij te zijn beklaagt hij zich er luidruchtig over dat hij er geen zout bij krijgt).

En verder: "En ja hoor, de ene wijze uitspraak na de andere!" (Amalrik heeft een kampgenoot, die in de verzamelde werken van Lenin een wijze uitspraak moet vinden - "maar er natuurlijk geen enkele vindt" -, aangeraden de verzamelde werken van Brezjnev te proberen. En ja hoor...).

En dus, net nagezocht: Amalrik werd 42.

Bon, eigenlijk heb ik helemaal geen tijd om te bloggen, we zijn namelijk bezig met onze financiële planning, moet onder meer uitzoeken wat een lijfrentepolis is!

Een auto is geen luxe

Nieuws in de categorie "deden ze dat dan nog niet?" hoorde ik in de auto terug uit Enschede op de BBC-radio: Renault ontwerpt nu auto's "with the end price in mind". Opeens begrijp ik waarom auto's zo duur zijn. Maar welke Renault was dat dan? Door een plaatselijk onweer was de radio gestoord, dus ik hoorde het fijne er niet van. Checken. Het zal over de Dacia Logan gegaan zijn. Een mooi initiatief, want zoals elke Rus weet:

Een auto is geen luxe, maar een vervoermiddel.

Dit citaat, waar in Rusland eindeloos op gevarieerd wordt - dat is ook heel makkelijk, je hoeft alleen maar de puntjes in te vullen: "... is geen ..., maar ...", waarbij je desnoods op niet één van die plaatsen het oorspronkelijke woord laat staan - is afkomstig van Ilf en Petrov, en wordt in de mond gelegd van de oplichter Ostap Bender, in het meesterwerk Het gouden kalf.

Dat Bender dat boek nog haalde, is een klein wonder, want hij sterft aan het einde van het eerste boek over zijn avonturen, De twaalf stoelen. Uit het (alleen Engelstalige) Wikipedia-artikel over Bender leer ik dat dit een voorbeeld van retconning is. Wat dat allemaal kan inhouden is te veel om op te noemen. Het voorbeeld dat alle jongetjes vroeg of laat leren is het vangnet tussen de rotsen. Zorro (of een tegenstander van Zorro) redde zich ooit zo. En professor Lupardi uit de Kapitein Rob-boeken, zoals Wim de Bie onlangs memoreerde (scroll omlaag naar 20 juli).

Retconning is geen noodgreep, maar een middel om het verhaal voort te zetten.

Naschrift In het Russisch luidt het citaat:

Avtomobil' ne roskoš', a sredstvo peredviženija

Heel letterlijk vertaald:

Automobiel geen luxe, maar middel [van] verplaatsing

Het Russisch kent geen lidwoorden en je laat het woordje "is" meestal weg; die moet je in vertaling naar correct Nederlands dus toevoegen. Dat maakt die vertaling drie lettergrepen langer. Maar in het Nederlands zeggen we meestal geen "automobiel" meer, maar "auto" (twee lettergrepen minder), en kennen we het keurige woord "vervoermiddel" voor "sredstvo peredviženija" (vierlettergrepen minder), dus hebben we voor de afwisseling eens een vertaling die compacter is dan het origineel.

Dat is mooi, maar de Nederlandse versie

Een auto is geen luxe, maar een vervoermiddel

is wel erg onevenwichtig, met die korte clincher - "sredstvo peredviženija" bouwt prachtig op. Waarschijnlijk daarom heeft S. van Praag, die ik in mijn stukje over de "Russische Bibliotheek" van het Kruidvat een goedwillende amateur noemde, een woordje toegevoegd. Karel van het Reve, die Ilf en Petrov leerde kennen via "de dikke van Praag" schrijft:

Mompelt een Rus in mijn bijzijn: "De automobiel is geen luxe..." dan vul ik automatisch aan: "... maar een nuttig vervoermiddel." Karel van het Reve, 'Waar zijn mijn lievelingstijgers' in De Russen in mijn kast (Amsterdam 1990) p. 67-76, p. 70

Dat toevoegen van "nuttig" is eigenlijk niet goed te praten, maar het is net als met de Asterix-vertalingen. Goed of slecht, als je ermee bent opgegroeid wil je niets anders meer.

Denk goed na over je antwoord

Situatie
Spreker geeft aan dat er verschillende antwoorden mogelijk zijn, waarvan sommige, hoewel misschien correcter of eerlijker, minder wenselijk zijn. Voor kinderen kan je het gebruiken om aan te geven dat de vraag retorisch bedoeld was.

Voorbeeld
- Wil je papa helpen tafel dekken?
- Nee!
- Denk goed na over je antwoord...

Herkomst
Hij is niet moeilijk, en ongetwijfeld hebben velen 'm zelf bedacht, of anders wel een variant erop. Ik kan me voorstellen dat hij ook in menige sitcom voorkomt. Maar ik heb hem uit Doonesbury. Henry Kissinger geeft een gast-seminar op een college:



Ik had 'm kunnen scannen uit Doonesbury's Greatest Hits (New York 1978) - maar kopieerde 'm uit het Doonesbury-archief (dit werkt waarschijnlijk alleen als u lid bent). De verleiding was te groot, en bovendien weet ik nu de exacte datum van de oorspronkelijke verschijning: 2 maart 1977. De kwaliteit van de plaatjes is vreselijk, dus laat ik de dialoog nog even citeren:

- ... And, of course, we shall be covering détente! As you will see, the only practical way to insure world order is to base relations on how adversaries treat us, not their own people!
- But, Dr. Kissinger! What about human rights?
- Human rights! Human rights! I'm sick to death of hearing about human rights!
What do you want anyway? Peace or human rights?!
- Me? Personally?
- Now take your time, Barney...

En inderdaad, "Denk goed na over je antwoord" is wel een heel vrije vertaling van "Now, take your time". Misschien is het best veilig als "Neem je tijd" te vertalen.

Voor Ruslandkenners is trouwens het direct daarop volgende stripje leuk, met de klassieker "The Soviets don't mind being bribed, but they hate being blackmailed." Abonnement op MyComicsPage.com is van harte aanbevolen.

The keys of the car (met Frans accent)

Situatie
Als je de autosleutels zoekt. Bij ons dus: als je met de auto wilt.

Voorbeeld
- Ben je nog niet weg?
- Ze kiez of ze kaag...

Herkomst
Dat was nog niet makkelijk, want het is een vrij triviale film, en nu ik écht boven de veertig ben lijkt mijn geheugen versneld achteruit te gaan. Dat belooft nog wat bij het Chinees leren. De hoofdrolspelers waren franse megasterren, dat wel. Hoe heet ze, die model stond voor Marianne... Cathérine Deneuve! Dat viel nog mee. En die andere... die met die grote neus, die dan ook speelde in de verfilming van... kom... toneelstuk van Rostand, waarom weet ik dat dan net weer wel... Cyrano de Bergerac! Gérard Dépardieu! En dat duurt dan tien minuten.

Helaas, intypen van beide namen in de "wie deed het met wie"-zoekfunctie van de IMDB levert weliswaar 11 titels op, maar hij zit er niet bij. Dan was het misschien toch Cathérine Deneuve met iemand anders. Alles van Cathérine nalopen. Ik zag 'm tien, misschien wel vijftien jaar geleden op televisie en look and feel was begin jaren '80: aha, À nous deux. User comment:

Downbeat, nihilistic, creakily plotted chase movie redeemed by attractive star performances.

En wat zou ik graag half zo goed in één regel een film kunnen beschrijven als de gemiddelde IMDB-reviewer.

Niet Gérard Dépardieu dus, maar Jacques Dutronc. Hij is met Cathérine vanuit Frankrijk op de vlucht naar New York. Net voor of na de Canadees-Amerikaanse grens zitten ze in een groezelige diner. Ze worden getreiterd door een groepje nozems, die echter net als Pumpkin en Honey Bunny in Pulp Fiction de situatie verkeerd ingeschat hebben. Jacques, die geen woord Engels kent, vraagt aan Cathérine hoe je in het Engels "Les clés de la voiture" zegt. Cathérine: "The keys of the car". Jacques loopt op de nozems af, drukt ongezien voor de andere bezoekers de leider een pistool onder zijn kin en sist "Ze kiez of ze kaag." Boodschap komt over, vervoer geregeld, eer gered. En de movie gered.

Them bones them bones them bones!

Op de IMDB staat een grote verzameling citaten uit Married with children. Erg leuk. Sterker nog: minstens een van de drie "cracks me up". Het bij ons thuis tot gevleugeld woord geworden Did I hear YMCA? van mijn vorige post zit er niet bij, en dat is misschien ook terecht - hij is erg makkelijk en moet het van de uitvoering hebben.

De volgende scène daarentegen heeft het ten onrechte niet gehaald. Zoals de allerbeste grappige dialogen heeft hij een stellende, een vergrotende en een overtreffende trap - al duurt die vergrotende trap maar een fractie van een seconde: het moment tussen de eerste en de tweede zin in. Ik citeer uit mijn hoofd, en dus in het Nederlands - durf ingewikkelde citaten alleen in vertaling aan. Ik herinner me trouwens wel meer niet: weet niet meer of buurman nu Steve of Jefferson was. Ik denk Steve.

Al kan niet op de naam van een liedje komen dat hij op de radio heeft gehoord. Neuriet het voor aan Steve, maar die weet het ook niet. Samen zitten ze te piekeren. Dan komt Al met een idee: "We noemen gewoon alle nummers die we kennen op, en wat er dan overblijft is het nummer dat we zoeken!"

Ik vind dat al heel grappig. Nog grappiger is dat Steve enthousiast reageert op dit idiote plan (de vergrotende trap in deze grap). Maar briljant is wat mij betreft dat Steve ook meteen begint, en waarmee: Them bones them bones them bones! Daar heb ik niet van terug.

(Als uw Engels goed is, zet deze dan even onder Cultural References in het Wikipedia-lemma, OK?)

Did I hear YMCA?

Situatie: iemand rukt een deel van een mededeling uit zijn verband om die mededeling in zijn voordeel te kunnen uitleggen.

Ik: "We gaan met de fiets, niet met de auto"
Zoontje van drie: "Jaaa, met de auto!"
Rest: "Did I hear YMCA?"

Herkomst: de onvolprezen sitcom Married with children. Marcy heeft de Village People geëngageerd voor een optreden bij haar thuis. Ze komen niet opdagen. Genodigden worden onrustig. Marcy vraagt familie Bundy zich te verkleden als de Village People en te playbacken op haar enige single'tje van de band - uiteraard de monsterhit YMCA. Groot succes, maar één nummer is een wat korte set. Nog maar eens YMCA. En nog eens, al begint het publiek te morren. Tenslotte brult de zaal "No more YMCA!!!" Marcy, alle signalen naast zich neerleggend en voor de zesde keer naar de pick-up hollend: "Did I hear YMCA?"

How do you spell relief?

Vandaag in Slate: "How do you spell relief?" gevolgd door: "Bush goes to the bullpen". Wat je anders allemaal niet mist... Ik woonde in 1981/1982 in Amerika, en dat lijkt essentieel om deze te begrijpen.

Meer dan in Nederland, en waarschijnlijk even veel als in Rusland, staan in Amerika de krantenkoppen vol literaire toespelingen. Nou ja, literair... Waar je in Rusland een forse hoeveelheid Poesjkin moet kennen om al die koppen op waarde te kunnen schatten, volstaat in Amerika een grondige kennis van de 'pop culture'.

Van achteren naar voren. De bullpen is een soort oefenplaats buiten het honkbalveld, waar de werpers (pitchers) zich warm werpen tot ze op mogen. Tijdens de wedstrijd zijn de werpers in de bullpen relief pitchers, die hopen de startende werper te mogen aflossen; dit wisselen gebeurt bij honkbal vaker dan bijvoorbeeld bij voetbal. De werper kan niet alleen geblesseerd raken of slecht staan te werpen. Hij wordt ook gewoon moe, en de batters raken ingespeeld op zijn repertoire van worpen. In de laatste of de laatste twee innings kan het dan opeens honkslagen gaan regenen. Om dat te voorkomen wordt voor die cruciale periode vaak een frisse relief pitcher ingezet.

Toen ik dus in '81/'82 in de Verenigde Staten woonde, zag ik regelmatig een televisiereclame voor een antimaagzuurtablet, met de naam Rolaids. Iemand werd gevraagd hoe je "relief" spelde. Die persoon pakte dan wat er het dichtst bij de hand was (kantoormedewerker pakte post-it briefje, iemand anders bewasemde geloof ik een spiegel) en antwoordde, al schrijvend:

I spell it R-O-L-A-I-D-S"

(Behalve als "aflossing" kun je "relief" ook vertalen als "opluchting" - een interessante maar nu niet relevante kwestie is of Engelstaligen dat betekenisverschil ook voelen.)

Wat me toen als briljant voorkwam was dat iedereen te pas en te onpas op dat "How do you spell relief" varieerde. Tot aan honkbalcommentatoren toe:

How did the Indians spell relief? They spelled it [volgt de naam van de relief pitcher van de Cleveland Indians].

Het soort tagline dus waar iedere copywriter van droomt - dat hadden ze goed voor elkaar bij Rolaids!

Maar het blijkt allemaal wat strakker gepland te zijn geweest. De tagline bestond al jaren, en ik lees nu dat Rolaids al sinds 1976 sponsor was van de Rolaids Relief Man of the Year Award, de enige gesponsorde prijs in het Amerikaanse honkbal. Voor de beste relief pitcher van het jaar. Evengoed een geweldig staaltje marketing.

Een mogelijke vertaling van "How do you spell relief" zou zijn: "Wrijven helpt niet". De Nederlandse Rolaids heet Rennies, en de tagline daarvan werkte ook lang door. Maar je zal hem niet snel in een Nederlandse krantenkop aantreffen.