Ё-моё!

Karel van het Reve's aardappeltheorie houdt in: een product, genre of verschijnsel kan, verplaatst naar een andere regio en daardoor ontdaan van allerlei "remmen", tot grote bloei komen. De Amerikaanse Indianen aten aardappels, maar niet als staple food, want ze hadden genoeg mais en bizons. In Europa daarentegen voldeed die aardappel aan een massale behoefte en konden ze binnen tien jaar niet meer zonder. Zo verklaart VhR ook de bloeiperiode van de Russische roman. Dat genre werd in de negentiende eeuw vanuit Frankrijk geïmporteerd en kon op Russische bodem meteen veel beter worden dan het in Frankrijk ooit geworden was, omdat het zich niet allerlei conventies en verwachtingen hoefde te houden. Russische schrijvers hoefden alleen maar heel erg hun best te doen.

Voor de Russische reclame geldt de aardappeltheorie ook, denk ik. Je hebt in Rusland fabelachtige acteurs, en die mogen in reclames helemaal "los" gaan. En de scripts kunnen niet eenvoudig genoeg zijn. Klik hier voor een willekeurig voorbeeld. Kennis van Russisch overbodig. Moet ik nog een seksisme-alert geven? Nee, u koesterde denk ik geen illusies. Krankzinnige boodschap: wil je met vrouwen communiceren, eet dan Nestlé for men, tederheid in een harde verpakking.

Over de MMM-reclames, 1994. Hier zijn ze op een rijtje. Kennis van het Russisch is nuttig, ik moet eerlijk zeggen dat ik ze na verschillende keren kijken nog lang niet allemaal van begin tot eind versta. Maar het zit ongeveer zo. Hoofdpersoon is Ljonja Goloebkov. In het eerste filmpje merkt hij dat hij na twee weken genoeg op zijn belegging verdiend heeft om laarzen voor zijn vrouw te kopen. Eto prosto, dat is simpel! Let ook op de blik van de uitbetaalster. Tweede filmpje: nu gaan we een bontjas kopen. Derde: Ljonja legt uit dat er een stijgende lijn in zit: laarzen-bontjas-meubels-auto-huis. "In Parijs?" vraagt Rita. Commentaar: "En waarom niet, Ljonja?"

Filmpje vier is misschien het hoogtepunt, waarin het karakter Ljonja Goloebkov definitief neer wordt gezet. In een gesprek aan de keukentafel legt hij zijn broer Ivan uit dat hij géén chaljavstsjik is, níet iemand die het allemaal voor niets hoopt te krijgen (is daar een goed Nederlands woord voor?). Partner is hij, van de firma MMM!

De broers gaan vervolgens naar het WK voetbal in Amerika, waar ze natuurlijk veel indrukken opdoen (vpetsjatlenij mnogo - het bier is hier geweldig maar onze wodka is beter) en even blijven hangen. In Rusland komt intussen de Mexicaanse actrice Victoria Ruffo bij Rita op bezoek. Victoria is bekend van de op dat moment in Rusland wild populaire soap Simplemente María, oftewel Prosto Maria. Net zo prosto, simpel, als het beleggen bij MMM.

Ljonja, thuisgekomen, legt Rita en Prosto Maria uit dat je met het bij MMM verdiende geld ook een graafmachine kunt kopen, zoals ze in Amerika zouden doen. Maria vindt hem een goeie jongen, zegt de commentaarstem. Daarna mag broer Ivan nog met Maria dansen (ik ben prosto Ivan, jij bent prosto Maria), er komt familiebezoek (inzameling gehouden op het dorp) en ze worden het eens over waar je MMM mee kunt vergelijken: met een zwembad, wie geld heeft stopt het erin, wie het nodig heeft haalt het eruit. En waarom zo blij? Och, twee miljoen ingelegd, zes miljoen eruitgehaald. Over de verrassende ontknoping later, als ik meer over MMM heb verteld.

Toch een kleine kanttekening bij die reclame. Helemáál ongeremd is hij ook niet meer. Dat komt omdat er in Rusland, met name voor de mannen, een kloof heerst tussen de gesproken taal en de taal die op de televisie mag. Maar er is wel een mooie poging in die richting: de vreugdekreet van Ljonja als hij in het eerste filmpje zijn geld in ontvangst neemt. Ё-моё!, spreek uit Jo-majo! Alle uitdrukkingen die met de letter ё beginnen behoren tot de moedervloeken, of zijn daar grappige varianten op. Deze tamelijk onschuldige ging de Russische vrouwen toch te ver, dus kuiste Ljonja in het vervolg zijn taal.

Sint-Petersburg geen lid van Global Village

H.J.A. Hofland in de NRC van vandaag:

"Hoe lang geleden is de uitdrukking global village verzonnen? Nog door Michael Gorbatsjov, geloof ik, in het laatste jaar van de Koude Oorlog, toen de muren van de oude machtsblokken begonnen te scheuren en internet, de electronic highway genoemd, in zijn vroegste fase was."

Au au au au au, zoiets zoek je toch snel even op, of schrijft Hofland op een computer zonder internetverbinding? Maar misschien zou ik dit niet gemerkt hebben als ik niet net een week geleden, bijna even gefascineerd als twintig jaar eerder, in Less Than One had zitten lezen. Ah, Joseph Brodsky! Maar was je dat boek niet kwijt?

Niet helemaal. Na het schrijven van dat eerdere stukje bedacht ik dat ik het had uitgeleend aan de mooiste Russin die ik ken. Ik wil hier tactvol in het midden laten of ze daarmee ook meteen de mooiste vrouw is die ik ken, maar ze was op mijn bruiloft en toen een tante die mijn vrouw nog niet eerder had gezien vroeg "En wie is nou eigenlijk je vrouw, Wouter... Oh, laat me raden, zij natuurlijk!", op voornoemde Russin wijzend, toen voelde ik dat onwillekeurig als een compliment.

Evengoed wil ik dat boek wel graag terug, al was het maar omdat Brodsky zelf er een opdracht in geschreven heeft. Maar ik heb intussen nog iets beters: een eerste druk uit de bibliotheek van Karel van het Reve. En bij het lezen trof me die uitdrukking "global village":

"If anything, Comrade Lenin deserves his monuments here for sparing St. Petersburg both ignoble membership in the global village and the shame of becoming the seat of his government: in 1918 he moved the capital of Russia back to Moscow."

Van het Reve zette naast deze passage, op bladzijde 85, een streepje. Op het schutblad staat als een van de meer dan dertig leesaantekeningen: "85 Lenin redder v Спб". Dat laatste zou je in latijnse letters als Spb kunnen schrijven, maar dat gaat minder lekker.

Russisch ophalen

We hebben een Russin te logeren. Dat betekent dat ik voor het eerst in jaren weer meer dan drie zinnen achter elkaar Russisch spreek. Over het algemeen ben ik blij met wat ik heb onthouden. Naamvalsuitgangen, blijkt maar weer eens, kan je op een moment niet meer vergeten. (Het moeten natuurlijk wel vormen zijn die je ooit beheerst hebt; sorok, veertig, verbuigen is wat mij betreft altijd een circusnummer geweest. Gelukkig moet je wel heel veel Russisch spreken om dat ooit te hoeven doen). Het vinden van de juiste woorden is een stuk moeilijker. Ik merk dat ik voor simpelere werkwoorden kies dan ik vroeger gedaan zou hebben. Woorden voor gewone dingen weet ik soms wel, soms niet. Het onmogelijke prostynja (laken, klemtoon op de laatste lettergreep) komt er zo uit. Maar katsjel' (schommel) was ik compleet vergeten.

Omdat het een leuke Russin is, moet ik helaas grapjes maken. Zoontje van drie grist terwijl ik de tassen nog uit de auto wil halen de sleutels uit mijn hand om te proberen de deur te openen. "Sam i srazu, eto ego filosofija v dvuch slovach," zeg ik: "zelf en meteen, dat is in twee woorden zijn filosofie." Het is geen grapje dat ik in het Nederlands zou maken. Te bot, en bovendien is het duidelijk dat ik het noodgedwongen kort moet houden.

Maar het is ook een poging tot Russische humor. Dat altijd maar ter sprake brengen van filosofie (of desnoods alleen het woord "filosofie"), het combineren van diepzinnigheid en platheid: "Is zo'n restaurant niks voor jou?" vroeg G. tijdens het eten aan een Russische zakenpartner. "Nje-a," antwoordde deze. "Voordat je zo'n bord oecha op tafel hebt... En dan verdien je daar maar vijf cent op. Ieder mens heeft zijn roeping." En vervolgens, met een Poetin-lachje: "Mijn roeping is snel en veel."

(Poetin zelf kan trouwens zeer ad rem zijn: tijdens het eerste bezoek van George Bush aan Rusland werd hun beiden op een persconferentie gevraagd wat ze van de brain drain, het verschijnsel dat hoogopgeleide Russen zodra ze de kans krijgen naar het buitenland - meestal Amerika - vertrekken, vonden. Bush keek uiteraard of hij het in Keulen hoorde donderen. Poetin reageerde intussen elegant met "Als ik voor ons samen mag antwoorden: ik ben ertegen, George is ervoor.")

Ik vertel onze logée dat ik tijdens de afgelopen hittegolf maar weer eens Een dag van Ivan Denisovitsj heb opgenomen, in lijn met het halfzachte advies dat je, omdat temperatuur tussen de oren zit, gewoon aan de winter moet denken. Ik heb dat verhaal nooit uitgekregen zeg ik, want ik wil graag alles begrijpen. Maar af en toe begrijp ik zelfs hele zinnen niet. Dat schiet niet op. "Kosjmar," zegt ze, "Solzjenitsyn schrijft expres zo moeilijk, daar lezen wij overheen." Ik laat me niet kennen. Als ik het uit heb kom ik er uitgebreid op terug.

Een auto is geen luxe

Nieuws in de categorie "deden ze dat dan nog niet?" hoorde ik in de auto terug uit Enschede op de BBC-radio: Renault ontwerpt nu auto's "with the end price in mind". Opeens begrijp ik waarom auto's zo duur zijn. Maar welke Renault was dat dan? Door een plaatselijk onweer was de radio gestoord, dus ik hoorde het fijne er niet van. Checken. Het zal over de Dacia Logan gegaan zijn. Een mooi initiatief, want zoals elke Rus weet:

Een auto is geen luxe, maar een vervoermiddel.

Dit citaat, waar in Rusland eindeloos op gevarieerd wordt - dat is ook heel makkelijk, je hoeft alleen maar de puntjes in te vullen: "... is geen ..., maar ...", waarbij je desnoods op niet één van die plaatsen het oorspronkelijke woord laat staan - is afkomstig van Ilf en Petrov, en wordt in de mond gelegd van de oplichter Ostap Bender, in het meesterwerk Het gouden kalf.

Dat Bender dat boek nog haalde, is een klein wonder, want hij sterft aan het einde van het eerste boek over zijn avonturen, De twaalf stoelen. Uit het (alleen Engelstalige) Wikipedia-artikel over Bender leer ik dat dit een voorbeeld van retconning is. Wat dat allemaal kan inhouden is te veel om op te noemen. Het voorbeeld dat alle jongetjes vroeg of laat leren is het vangnet tussen de rotsen. Zorro (of een tegenstander van Zorro) redde zich ooit zo. En professor Lupardi uit de Kapitein Rob-boeken, zoals Wim de Bie onlangs memoreerde (scroll omlaag naar 20 juli).

Retconning is geen noodgreep, maar een middel om het verhaal voort te zetten.

Naschrift In het Russisch luidt het citaat:

Avtomobil' ne roskoš', a sredstvo peredviženija

Heel letterlijk vertaald:

Automobiel geen luxe, maar middel [van] verplaatsing

Het Russisch kent geen lidwoorden en je laat het woordje "is" meestal weg; die moet je in vertaling naar correct Nederlands dus toevoegen. Dat maakt die vertaling drie lettergrepen langer. Maar in het Nederlands zeggen we meestal geen "automobiel" meer, maar "auto" (twee lettergrepen minder), en kennen we het keurige woord "vervoermiddel" voor "sredstvo peredviženija" (vierlettergrepen minder), dus hebben we voor de afwisseling eens een vertaling die compacter is dan het origineel.

Dat is mooi, maar de Nederlandse versie

Een auto is geen luxe, maar een vervoermiddel

is wel erg onevenwichtig, met die korte clincher - "sredstvo peredviženija" bouwt prachtig op. Waarschijnlijk daarom heeft S. van Praag, die ik in mijn stukje over de "Russische Bibliotheek" van het Kruidvat een goedwillende amateur noemde, een woordje toegevoegd. Karel van het Reve, die Ilf en Petrov leerde kennen via "de dikke van Praag" schrijft:

Mompelt een Rus in mijn bijzijn: "De automobiel is geen luxe..." dan vul ik automatisch aan: "... maar een nuttig vervoermiddel." Karel van het Reve, 'Waar zijn mijn lievelingstijgers' in De Russen in mijn kast (Amsterdam 1990) p. 67-76, p. 70

Dat toevoegen van "nuttig" is eigenlijk niet goed te praten, maar het is net als met de Asterix-vertalingen. Goed of slecht, als je ermee bent opgegroeid wil je niets anders meer.

Lachen in China en Rusland

Het voordeel van pas in september met mijn cursus Chinees te beginnen: ik kan, zoals ik altijd heb gedaan, vooruit bladeren in mijn leerboek, maar nu gaat dat eens niet ten koste van mijn huiswerk. Ik word ik getroffen door een uitleg over lachen:

Lachen (笑 xiào) is een afwijking van de conventie en kan een uitdrukking van verschillende emoties zijn:

* Soms is het een reactie op een tragische situatie; in dit geval geeft het aan dat men afstand neemt van de gebeurtenissen of dat men de ander niet in verlegenheid wil brengen (惨笑 cănxiào).

* Een uiting van boosheid of een manier om zijn boosheid te beheersen (冷笑 lěngxiào).

* Een teken dat men iets niet begrijpt; in deze situatie wordt het gebruikt om geen gezichtsverlies te lijden.

(Joël Bellasen, A key to Chinese speech and writing (Beijing 1997), p. 106

Als we ons even niet afvragen hoe zeker dit allemaal is, dan vind ik de tweede variant het verrassendst. Ik ken er geloof ik geen voorbeelden van, maar ik ben dan ook nog nooit in China geweest en ken weinig Chinezen.

Over de eerste variant schreef Adriaan van Dis uitgebreid in Barbaar in China (herinner ik me, heb het boekje niet bij de hand). Het lijkt op ons leedvermaak, maar dat is het niet echt, zoals ook blijkt uit de nuancering "om de ander niet in verlegenheid te brengen". Lachen uit onmacht is het meer. Ik ben bang dat deze vorm niet uniek is voor China, maar in alle samenlevingen voorkomt waar onrechtvaardigheid, het getroffen worden door het noodlot, zo gewoon is, dat andere reacties (helpen, verontwaardigd zijn, je sympathie uitspreken) zinloos zijn. "Ik lach om niet te huilen."

Ook de derde variant lijkt me niet uniek voor Chinezen. Ik werd er in Rusland vaak mee geconfronteerd. Maakte ik tijdens een gesprek een opmerking die buiten de verwachte clichés viel, dan werd daar vaak om gelachen. Goed, mijn minder dan perfecte Russisch zal meegespeeld hebben. Maar als ik een grappige taalfout maakte werd dat ook uitgesproken. Het kan dus inderdaad onbegrip zijn geweest - en onwil, a priori, om een buitenlander te begrijpen, want die begrijpt toch niets van Rusland.

Ik ervoer dat lachen altijd als uitlachen. Het was prettig geweest als er iets over in mijn leerboek Russisch had gestaan. Dat dat niet het geval was, heeft er ongetwijfeld mee te maken dat dat een Russiche uitgave was.

Illarionov in Kommersant, IHT en NRC

Het is maar een kleinigheidje, maar maar ik ben 40 en dan mag je je, vind ik, druk maken over kleinigheidjes. In de NRC van vandaag staat in het katern Opinie & Debat een stuk van Andrei Illarionov. Eronder staat dat een langere versie van het artikel eerder verscheen in de Russische krant Kommersant. Dat ergert me, omdat ik hetzelfde stuk al in de International Herald Tribune van 25 januari las. Ook daar stond onder dat het een verkorte versie van een originele publicatie uit de Kommersant was.

Die originele publicatie heb ik er nu maar bijgezocht: leest u Russisch, klik dan hier.

Wat ik al vermoedde is eenvoudig aan te tonen: het artikel in de NRC is een vertaling van het artikel in de IHT. De geschrapte zinnen en alinea's zijn precies dezelfde en (hoewel de zinsbouw in het Engels vrij dicht bij het Russisch is gebleven) uit het Engels vertaald - ook als je geen Russisch kent zie je het bijvoorbeeld aan de toegevoegde gedachtestreepjes.

Waarom ergert me dat zo?

De NRC doet het voorkomen of ze dat artikel zelf hebben ontdekt, samengevat en vertaald. Dat is een beetje geniepig. Wie door de krant bladert en misschien niet eens het hele stuk van Illarionov heeft gelezen ziet wél het cursieve Een langere versie van dit artikel verscheen eerder in de Russische krant 'Kommersant' en denkt ongeveer als volgt: "toch maar weer mooi de NRC, daar zijn ze echt geïnformeerd, houden zelfs Russisch kranten bij! En vertalen ze het (moeilijke taal, Russisch) en halen ze er ook nog eens de essentie uit (zo'n breedsprakige Rus, het origineel was natuurlijk drie keer zo lang als het nu is).

Daar komt bij dat dit een zogenaamde "sleeper" is, een stuk dat je rustig kunt laten liggen voor als je eens niets anders hebt. Blijkbaar was dat nu zover. Maar anders dan bij actuele artikelen heb je, lijkt me tenminste, bij sleepers de mogelijkheid je huiswerk nog eens na te kijken. De IHT had dit stuk snel verwerkt: het stond op 23 januari in de Kommersant en op 25 januari (dus minder dan twee dagen later, er is 8 uur tijdverschil tussen Moskou en New York) in de IHT. Dat kan van invloed zijn geweest op de kwaliteit van de samenvatting. De ongeveer 25% die uit het oorspronkelijke artikel is geschrapt is op een aantal punten best verhelderend. Je zou makkelijk een andere keuze kunnen maken. Maar de NRC volgt slaafs de Amerikaanse versie.

Behalve dan in de alinea over de G8-top in Sint-Petersburg, en ongeveer de helft van de alinea daarboven. Die staat noch in de Russische, noch in het Amerikaanse versie. Een paar fragmenten daaruit heb ik in het Engels en het Russisch op Internet terug kunnen vinden. Als er een versie in omloop is waarvan dit artikel wel als samenvatting mag gelden, is mijn ergernis over de slordige bronverwijzing er niet minder om. In het Studiehuis leer je het beter.

Opschrift

Met een dochtertje voor en een dochtertje achter op de fiets sluit ik achteraan in de rij voor de giromaat. Een jongeman in een trainingspak met het grote opschrift "Fuck Off, You Fucking Fuck" komt aanlopen en loopt direct naar de giromaat, die net vrijkomt. Hij had het beter gezien dan ik: de man voor mij wachtte alleen maar op zijn vrouw, er was helemaal geen rij. Tegen mijn gewoonte in zeg ik tegen de jongeman: "Wil jij misschien eerst? Ik zie dat je haast hebt. En het líjkt misschien wel of mijn dochtertjes het koud hebben en naar huis willen, maar dat is helemaal niet zo! Ze vinden het juist prettig om te wachten tot jij klaar bent!" Jongeman: "Oh, bedankt." Ik: "Graag gedaan."

Zo ging het echt, behalve dan dat gesprek. Ik ben niet ad rem, zal zeker in het bijzijn van mijn dochtertjes conflicten vermijden, en was zelf niet handig genoeg om de situatie goed in te schatten. En ik raakte in gepeins verzonken. O tsjom ty zadoemalsja, "Waar peins je over", vroegen Russische vrienden mij vaak, en gelijk hadden ze, ik doe dat. Wie koopt zo'n trainingspak? Wie bedenkt het? Welke ondernemer durft het op de markt te brengen, ongetwijfeld tegen het advies van zijn vrouw in? Een betere, visionairdere ondernemer dan ik, als ik iets tegen het advies van mijn vrouw in doe zijn de gevolgen niet te overzien.

Verder leek het me een aardige jongen die niet te hard aangepakt moest worden, trainingspak met opschrift of niet.