zondag 14 juni 2009

Waarom Milgram niet deugt (en waarom dochters van tien dat begrijpen)

Dochter van tien vertelt me dat ze niet houdt van grappen waarbij mensen in de maling worden genomen. Ik ben het daar zeer mee eens. Ik behoor tot de kleine minderheid die nooit om een bananasplit-grap heeft gelachen, ook niet om de door de VPRO gebrachte varianten (ik geloof van Cherry Duyns). Veel te veel medeleven met het slachtoffer, it could have been me.

Dat is een belangrijk bezwaar tegen de experimenten van Milgram, de moeder van alle kip-ik-heb-je-denk-maar-niet-dat-jij-géén-fascist-bentexperimenten. Talloze malen zijn ze herhaald, geïmiteerd, aangepast aan onze tijd. Zelfs beruchte gedragsonderzoeken met een compleet andere opzet worden er in één adem mee genoemd. In dienst moesten we ernaar kijken, bij de geestelijke verzorging. Er zitten overigens best mooie beelden in, vooral van de superieure geesten die het vertikken verder mee te doen, de helden van de show.

Maar het blijft een lage streek. Je bent zo vriendelijk om mee te doen aan een psychologisch experiment dat weet ik wat zou meten, maar dat eigenlijk meet of jij even slecht bent als Adolf Eichman. Als je 's mensen slechtheid alleen maar kunt meten door ze in de maling te nemen, dan zou ik het liever laten.

Maar nu ze het niet gelaten hebben, mag je dan, ondanks ethische bezwaren tegen de onderzoeksopzet, wel conclusies trekken uit de resultaten? Tegen sommige medische onderzoeken kun je nog veel grotere ethische bezwaren hebben. Dubbelblindonderzoeken waarbij de controlegroep niet profiteerde van een levensreddend medicijn, bijvoorbeeld. Of, nog erger, experimenten die de Japanners in de Tweede Wereldoorlog op krijgsgevangenen uitvoerden. Of daar werkelijk een praktische vraag aan ten grondslag lag, of er een paar pseudo-wetenschappers ruim baan hadden gekregen, of dat het ordinair sadisme was - wat doet het er toe, het blijkt dat er nuttige resultaten uit gekomen zijn. Die mag je, lijkt me, gebruiken.

De vraag is alleen of er nuttige conclusies zijn te trekken uit de resultaten van Milgram. Wat leren we er eigenlijk van? Ja, dat de meesten van ons niet zo sterk zijn in het weigeren van bevelen, zelfs als het opvolgen van die bevelen de dood van anderen tot gevolg heeft. Dat is toch een belangrijke conclusie.

Of niet?

Hier heb ik echt een heel groot bezwaar tegen Milgram. Want we wisten dit allemaal al. Om maar één belangrijk feit te noemen, dat ook voor Milgram de motivatie was voor zijn experiment: die zes miljoen joden waren niet door een handvol zeloten vermoord - tienduizenden, honderdduizenden hadden daaraan meegedaan. Die honderdduizenden waren geen moordenaars, in de zin dat ze zelf ooit het plan zouden hebben opgevat en uitgevoerd om iemand te doden. Maar ze volgden wel braaf bevelen op waardoor andere medemensen gedood werden, en ze waren zich daarvan bewust.

Stel nu dat uit de experimenten van Milgram was gekomen dat mensen niet in staat waren op bevel te martelen. Dat ze in plaats daarvan de opdrachtgevers te lijf waren gegaan. Wat zou dan de reactie zijn geweest? Ik denk toch dat u en ik gedacht zouden hebben: dat experiment deugt niet, want uit de geschiedenis blijkt juist dat mensen wel bevelen opvolgen tot de dood erop volgt.

Maar dan had Milgram zijn resultaten niet eens gepubliceerd. Of hij zou de onderzoeksopzet hebben aangepast, totdat de resultaten met de ervaring overeenkwamen. Verdomd, wie weet nog of het niet echt zo gegaan is? Over de voorstudies voor het experiment vind ik niets. Is dat toeval? Maar veel maakt het niet uit. Of hij nu uitgebreid heeft moeten finetunen, of in een klap goed zat: een onderzoek dat niets anders doet dan de werkelijkheid imiteren is geen onderzoek. Van een modelspoorbaan leer je niets over treinen.

En dan ook nog eens mensen in de maling nemen.

3 opmerkingen:

Max zei

Zeer juist. Ik denk inderdaad dat dit de punten zijn die mij irriteren aan de experimenten van meneer Milgram. Met name dat in de maling nemen. Vind ik zelf erger dan het ontbreken van wetenschappelijk nut.

(Je zou bijvoorbeeld kunnen verdedigen dat het misschien geen wetenschappelijk nut heeft, hoewel het dat wel pretendeert, maar wel maatschappelijk nut. Zo weet ik mede dankzij meneer Milgram dat de kans groot is dat ook ik gevoelig ben voor autoritaire druk, en dat het belangrijk is om altijd zelf te blijven oordelen, dat befehl ist befehl geen excuus is om iemand een dodelijke schok toe te dienen. De Holocaust had dat al bewezen, maar wellicht kan het geen kwaad om het van tijd tot tijd nog maar weer eens even op ietwat minder desastreuse schaal te bewijzen. Een treincrash simuleren met een schaalmodel levert kan wellicht voorkomen dat de echte trein crasht, met alle fatale gevolgen van dien. Het experiment moet dus uit het wetenschappelijke gehaald worden. Het toont niks nieuws aan, het toont iets aan wat we moeten weten en waarvan het geen kwaad kan om ons er bewust van te blijven.)

Maar de methode blijft kwalijk. Ik heb ook altijd een bepaalde vorm van sadisme vermoed bij de uitvoerders van het experiment. Dat ze er maar wat veel genoegen aan beleefden om hun slachtoffers te ontmaskeren als Eichmannetjes. Lekker blijven bevelen om die schokjes uit te delen terwijl de vermeende proefpersoon al niet meer beweegt. En zo'n arme drommel doet het dan ook nog, met pijn in het hart, niet wetend dat het om iets heel anders gaat.

Ben Hoogeboom zei

Ik kan het niet anders dan met jou, je dochter en met Max eens zijn. Ja, je kunt het wel eens, laten we zeggen, oneens zijn met iemand. Noem maar iets op, nietwaar, in mijn vegetarische eetwaar past vis. Zalm, heilbot, haring, makreel. Tonijn. Dat past niet in jouw eetwaar. Bijvoorbeeld, want ik weet het niet.
Mijn vriendin Alice heeft al eens voorgesteld dat ik kom komen bij jou. Vegetarisch, uiteraard.

Ben Hoogeboom zei

Kom koken, bedoelde ik natuurlijk.