Zweden: naïef én fout

Over één ding schijnen alle Zweden het eens te zijn: de vervolging van Assange is niet politiek gemotiveerd. Ze willen hem ter verantwoording roepen vanwege de seks, een zeer serieuze zaak in Zweden. Advocaten grappen dat je als man beter niet zonder schriftelijke toestemming met een vrouw naar bed kunt gaan. Assange moet, zeggen de Zweden, begrijpen dat hij bij al het prachtige werk dat hij doet niet boven de wet staat.

Dat Amerikanen of andere belanghebbenden de dames A. en W. ertoe zouden hebben aangezet om met Assange naar bed te gaan, op hem daarna op zijn gebrekkige wetskennis te kunnen pakken, daar willen ze in Zweden al helemaal niet aan. De Zweden behoren, net als de Nederlanders, tot de naïeve Noordwest-Europese volken die de dingen at face value nemen en erop vertrouwen dat de andere partij even redelijk is en ongeveer dezelfde dingen belangrijk vindt als zijzelf. Dat heeft die volken rijk en gelukkig gemaakt, want meestal is die houding terecht en dan is het fijn, snel en veel zaken doen.

Maar complotten bestaan wel degelijk, en soms lijken ze zelfs op de complotten uit politieke thrillers. Ik wil niet zeggen dat Assange dus wel slachtoffer van zo’n complot zal zijn. Maar je moet juist in een geval als dat van Assange, die iedereen in de wereld uitdaagt die vóór geheim en stiekem is, niet uitsluiten dat hem op geheime en stiekeme wijze een hak wordt gezet.

Maar laat het nu eens géén complot zijn. Die seks heeft plaatsgevonden, de vrouwen waren geen instrumenten van de CIA of een andere geheimzinnige organisatie (je mag het hopen voor ze, want, zo verkneukelt menig commentator zich, dan zouden ze zich geprostitueerd hebben en dat is in Zweden ook al strafbaar), en Assange moet ter verantwoording worden geroepen.

Dan nog heb ik nog een bedenking, gebaseerd op twee min of meer terloopse opmerkingen die ik in dit nuttige stuk van de BBClas. De bedenking is van juridische aard, ik denk dat ze op rechtenfaculteiten uitgebreid ter sprake is gekomen, maar ik zie er erg weinig van terug in de media waar ik het mee moet doen. Als Assange uiteindelijk van het EHRM gelijk krijgt: you read it first op Nurks.

Mijn bedenking is dat het er alle schijn van heeft dat Assange niet wordt behandeld zoals een verdachte behandeld dient te worden.

Uit de eerste opmerking die me trof, blijkt dat Assange volgens het Zweedse recht nog geen verdachte is: “He has merely been accused and told he has questions to answer.”

Die beschuldiging van de twee vrouwen geeft hem dus nog niet de status van verdachte.

Dat vind ik vreemd. Je kunt het definiëren zoals je wilt natuurlijk (zoals je ook verkrachting kunt definiëren zoals je wilt), maar in de meeste rechtssystemen is het uiteindelijk zo dat je ‘verdachte’ bent op het moment dat je, nou ja, ergens van verdacht wordt. Er worden je dan bepaalde rechten ontnomen (om te beginnen heb je plotseling veel minder bewegingsvrijheid), maar daar staan bepaalde andere rechten tegenover. Het recht om te zwijgen bijvoorbeeld. Denk aan de Amerikaanse polities, waarin de cops terwijl ze vervaarlijke types pacificeren de Miranda warning uitspreken: “You have the right to remain silent. Anything you say can and will be used against you in a court of law etc.”

Als de aanklacht tegen Assange zo serieus wordt genomen dat hij al verhoord is en dat hij nu vast zit hangende een uitleveringsverzoek, mag hij toch echt als een verdachte worden beschouwd. Maar als hij dan echt vragen moet beantwoorden, lijkt me al in tegenspraak met de in beschaafde landen algemeen geaccepteerde bescherming van verdachten.

Of lees ik er te veel in? Kreeg Assange bij die verhoren wel netjes een cautie? Dan zou dat “he has questions to answer” een beetje bluf zijn. Het kan. Ook in de Nederland, en ook in de VS, zoals je weer in de politieseries kunt zien, ontstaat meteen na de cautie een kat-en-muisspel waarin de politie probeert de verdachte tóch aan het praten te krijgen, en de verdachte door economisch met de waarheid te zijn (dat mag hij) de politie op een dwaalspoor probeert te brengen. Dat hoort er allemaal bij.

Maar dan heb ik nog een veelzeggend citaat:

“The lawyer for the two women who have complained against Mr Assange will not spell out the details because he says that would give too much away to the accused man.”

Meer nog dan dat “he has questions to answer” lijkt dit me een schending van een recht dat wel bij Assanges feitelijke status van verdachte zou passen. Je moet toch precies geïnformeerd worden waar je van beschuldigd wordt om je te kunnen verdedigen.

Maar blijkbaar vinden ze in Zweden de belangen van de slachtoffers zoveel zwaarder wegen, dat de verdachte wel op een flinke achterstand mag worden gezet. Ik denk en hoop dat ze daar problemen mee gaan krijgen.

Waarom Milgram niet deugt (en waarom dochters van tien dat begrijpen)

Dochter van tien vertelt me dat ze niet houdt van grappen waarbij mensen in de maling worden genomen. Ik ben het daar zeer mee eens. Ik behoor tot de kleine minderheid die nooit om een bananasplit-grap heeft gelachen, ook niet om de door de VPRO gebrachte varianten (ik geloof van Cherry Duyns). Veel te veel medeleven met het slachtoffer, it could have been me.

Dat is een belangrijk bezwaar tegen de experimenten van Milgram, de moeder van alle kip-ik-heb-je-denk-maar-niet-dat-jij-géén-fascist-bentexperimenten. Talloze malen zijn ze herhaald, geïmiteerd, aangepast aan onze tijd. Zelfs beruchte gedragsonderzoeken met een compleet andere opzet worden er in één adem mee genoemd. In dienst moesten we ernaar kijken, bij de geestelijke verzorging. Er zitten overigens best mooie beelden in, vooral van de superieure geesten die het vertikken verder mee te doen, de helden van de show.

Maar het blijft een lage streek. Je bent zo vriendelijk om mee te doen aan een psychologisch experiment dat weet ik wat zou meten, maar dat eigenlijk meet of jij even slecht bent als Adolf Eichman. Als je 's mensen slechtheid alleen maar kunt meten door ze in de maling te nemen, dan zou ik het liever laten.

Maar nu ze het niet gelaten hebben, mag je dan, ondanks ethische bezwaren tegen de onderzoeksopzet, wel conclusies trekken uit de resultaten? Tegen sommige medische onderzoeken kun je nog veel grotere ethische bezwaren hebben. Dubbelblindonderzoeken waarbij de controlegroep niet profiteerde van een levensreddend medicijn, bijvoorbeeld. Of, nog erger, experimenten die de Japanners in de Tweede Wereldoorlog op krijgsgevangenen uitvoerden. Of daar werkelijk een praktische vraag aan ten grondslag lag, of er een paar pseudo-wetenschappers ruim baan hadden gekregen, of dat het ordinair sadisme was - wat doet het er toe, het blijkt dat er nuttige resultaten uit gekomen zijn. Die mag je, lijkt me, gebruiken.

De vraag is alleen of er nuttige conclusies zijn te trekken uit de resultaten van Milgram. Wat leren we er eigenlijk van? Ja, dat de meesten van ons niet zo sterk zijn in het weigeren van bevelen, zelfs als het opvolgen van die bevelen de dood van anderen tot gevolg heeft. Dat is toch een belangrijke conclusie.

Of niet?

Hier heb ik echt een heel groot bezwaar tegen Milgram. Want we wisten dit allemaal al. Om maar één belangrijk feit te noemen, dat ook voor Milgram de motivatie was voor zijn experiment: die zes miljoen joden waren niet door een handvol zeloten vermoord - tienduizenden, honderdduizenden hadden daaraan meegedaan. Die honderdduizenden waren geen moordenaars, in de zin dat ze zelf ooit het plan zouden hebben opgevat en uitgevoerd om iemand te doden. Maar ze volgden wel braaf bevelen op waardoor andere medemensen gedood werden, en ze waren zich daarvan bewust.

Stel nu dat uit de experimenten van Milgram was gekomen dat mensen niet in staat waren op bevel te martelen. Dat ze in plaats daarvan de opdrachtgevers te lijf waren gegaan. Wat zou dan de reactie zijn geweest? Ik denk toch dat u en ik gedacht zouden hebben: dat experiment deugt niet, want uit de geschiedenis blijkt juist dat mensen wel bevelen opvolgen tot de dood erop volgt.

Maar dan had Milgram zijn resultaten niet eens gepubliceerd. Of hij zou de onderzoeksopzet hebben aangepast, totdat de resultaten met de ervaring overeenkwamen. Verdomd, wie weet nog of het niet echt zo gegaan is? Over de voorstudies voor het experiment vind ik niets. Is dat toeval? Maar veel maakt het niet uit. Of hij nu uitgebreid heeft moeten finetunen, of in een klap goed zat: een onderzoek dat niets anders doet dan de werkelijkheid imiteren is geen onderzoek. Van een modelspoorbaan leer je niets over treinen.

En dan ook nog eens mensen in de maling nemen.

Vegetarisch stremsel

Sommige van mijn beste vrienden zijn vleeseters. De meiden op kantoor ook. President Obama laat het zich goed smaken. Vrienden, meiden, Obama vragen zich allemaal wel eens af of het nou echt zo nodig is. Met name Obama lijkt me een crypto-vegetariër, die vooral vlees blijft eten om niet elitair over te komen. Om welke reden ook, ze hebben niet de stap gezet maar eens te stoppen.

En pas ná het stoppen, is mijn ervaring, begint wat ik maar de "bewustwording" noem. Ik werd vegetariër omdat ik tegen de wreedheid van de bio-industrie was. Een dier doden mag, vond ik, we zijn er op gebouwd, en dieren doden elkaar ook. Maar het zijn hele leven mishandelen, dat hoeft niet. Dan kan je biologisch vlees gaan eten, maar dat is duur en vaag - geen vlees meer eten vond ik makkelijker en effectiever.

Ik had ook om ecologische redenen vegetariër kunnen worden: al die bossen die worden gekapt voor meer weidegrond en meer snijmaïs, terwijl je met een achtste of een tiende van het areaal de hele wereld uitstekend kan voeden als we maar geen vlees eten. En steeds verder de zee op en steeds dieper vissen om nog wat ondermaatse kabeljauwen te bemachtigen. Natuurlijk is zo'n daad maar symbolisch (cf. weer Obama: we can't solve global warming because I f---ing changed light bulbs in my house), maar ik hoef me niet schuldig te voelen - mijn ecologische voetafdruk is slechts 2,5 hectare.

Hoe dan ook, een échte vegetariër ben je met die eerste stap nog niet. Pas later slaat de weerzin tegen vlees eten toe. Dan erken je dat (1) het verschil tussen mensen en dieren gradueel is, niet absoluut en (2) het door anderen laten doden net zo laakbaar is als het zelf doden.

Dochter van acht is overigens een natural. Pas van haar opgetekend: "dieren mogen elkaar doden, mensen mogen geen dieren doden." De uitzondering van Benjamin Franklin (kabeljauw eten mag, dat doen kabeljauwen zelf ook) zou niet aan haar besteed zijn.

Vegetarisch stremsel. Dat is minder zeldzaam dan ik dacht. Je bent zelfs, als je geen zin hebt om naar biologische winkels te gaan, niet uitsluitend aangewezen op de wezenloze biologische jonge kaas van Albert Heijn. De smakelijke Passendale is ook vegetarisch, hebben we pas ontdekt! Bloggen OK, maar de lezer moet er wel wat van leren.

Ab-so-luut!

Nog één filosofisch stukje dan, en dan stop ik er echt weer een poosje mee. Ik ben het eens met Boris Pasternak, die filosofie met mierikswortel vergeleek; lekker in kleine beetjes, maar je kunt niet op een dieet ervan leven. (Als je Nederlandse lezers tegemoet wilt komen zou je de in Rusland razendpopulaire mierikswortel (хрен) waarschijnlijk moeten vervangen door sambal, dat een vergelijkbare functie heeft. Een interessante mogelijkheid is wasabi, want dat is (a) bekend en (b) een soort mierikswortel - maar het zou echt idioot zijn zoiets hips bij Pasternak te lezen. Sambal is trouwens ook al een slecht idee. De lezer die het niet weet moet maar raden hoe mierikswortel smaakt.)

Het hele probleem zit 'm in het absolute denken waartoe we ons verplichten als het om principes gaat. Grijstinten zijn een teken van morele zwakheid. Weigeren een ethische vraag eenduidig te beantwoorden is lafhartig. Conservatieven waren woedend over Obama's That's above my pay grade (kijk vooral het stukje uit als u het nog niet hebt gezien). Hij zou er als president juist wél voor betaald worden zich daarover uit te spreken! Maar het enige absolute, principiële antwoord dat je op de vraag naar het beginnen van leven kunt geven, leidt tot krankzinnige consequenties. En die aanvaarden ook mensen die emotioneel elke vorm van abortus afwijzen geukkig niet. Zo zou bij aanvaarding van Proposition 48, waarover de stemgerechtigde inwoners van Colorado zich afgelopen 4 november mochten uitspreken, een bevruchte eicel voortaan als mens worden gedefinieerd. Gebruiksters van een spiraaltje zouden per definitie moordenaressen zijn. Een beschadigde eicel zou recht op schadevergoeding krijgen.*

Je ziet die absolute houding terug bij sommige vegetariërs, die bijvoorbeeld geen kaas kunnen eten i.v.m. het stremsel, of geen leren schoenen willen dragen. Nu zou het mooi zijn als er voor beide alternatieven waren (voor stremsel bestaan die ook, maar je moet ze vooralsnog met een lampje zoeken), maar ze zouden ook gewoon blij kunnen zijn met wat ze wél doen: vele dieren níet laten doden voor het kleine genoegen van vlees eten, of voor de overbodige luxe van leren boekbanden. Je moet in gradaties durven denken. Absoluut goed en slecht bestaat niet.


* De Coloradans wezen het voorstel af met een meerderheid was drie tegen één. Dat is forse marge, die hopelijk demotiverend is voor de "pro-lifers", maar als u nog eens in Colorado komt, weet u nu dat ongeveer een op de vier volwassenen die u daar ziet een gevaarlijke fundamentalist is - en dat is weer erg veel.

Menselijkheidsschaal

Ik vind het volgende zo vanzelfsprekend dat ik me een beetje geneer het op te schrijven. Het liefst schrijf ik in een blogstukje iets dat ik zelf nog niet wist, of nog maar vagelijk wist. Zo leer je nog eens wat. Misschien dat ik er daarom altijd zo lang over doe. Dat is weer een voordeel van iets makkelijks typen. Noteer maar: 5 voor half 12 Central European Time typ ik deze woorden. Nu zien hoe laat ik post.

Goed. Geen vlees eten is een probleem van een glijdende schaal. Gaan we naar Artis, dan zien we daar ondanks de modernisering en de bijbehorende hokvergroting de meest uiteenlopende dieren - van gorilla tot mier, en laat ik die twee even als voorbeeld nemen.

Ik heb de toeschouwers nooit geteld, maar ik durf wel te stellen dat de gorilla's meer aandacht krijgen dan de mieren. Of in ieder geval meer empathie. Uit wat de toeschouwers zeggen, spreekt een grote zorg over het welzijn van de gorilla's. Vervelen ze zich niet? Missen ze hun recentelijk overleden moeder? Zulke vragen worden niet gesteld over mieren.

Daar is niets vreemds aan. Iedereen zal beamen dat die gorilla's op mensen lijken. Daarom zou u ook geen vorkje mee willen prikken van deze of van dit kleintje. En nu we toch bezig zijn met plaatjes die u niet wilt zien (ikzelf ook niet): deze vier had u ook liever nog even lekker door de jungle, of desnoods door hun hok in Artis zien lopen.

Van een doodgetrapte mier raakt u echter niet van slag, denk ik. Tussen een gorilla en een mier bestaat een enorme afstand - bijna net zo enorm als die tussen mens en mier. Zet de mier op 1 en de mens op 100 op de menselijkheidsschaal. Dan staat de gorilla toch wel op 99,99, niet?

Dan nu eindelijk het waar het me om begonnen was: het varken en de koe, en de kip. Voor mij staan die ver genoeg van de mier. Niet op 99,99, maar toch wel ruim boven de 99. De kip (die, zoals mijn opa tijdens het snijden graag zei, weer eens niets gevraagd was), toch nog wel in de hoge 98's. Allemaal dicht genoeg bij de mens om het onacceptabel te vinden ze te vermoorden. In ieder geval niet voor mijn eten, of om mijn set van het Verzameld Werk van Karel van het Reve in te binden.

Jongens! Niet al te principieel!

De Founding Fathers John Adams en Benjamin Franklin ondernamen beiden verschillende keren de levensgevaarlijke reis over de Atlantische Oceaan. Beiden waren op het schip zeer aanwezig. Franklin doet zijn metingen aan de Golfstroom (het aantonen van het bestaan daarvan lijkt me nog genialer dan zijn pionierswerk op het gebied van elektriciteit, waar iedereen tenminste nog van gehoord heeft) en voert een reeks praktische verbeteringen van nautische aard door. Adams doet ook zoiets, maar meer op het morele vlak: hij weet de kapitein er van te overtuigen dat hij het vloeken aan banden moet leggen, en enige hygiëne moet betrachten. Toch krijg je uiteindelijk wel sympathie voor Adams.

Franklin is ook bekend als vegetariër. Hij zag het doden van dieren als unprovoked murder, maar maakte op zeker moment toch een uitzondering voor een kabeljauw, toen hij zag dat bij het opensnijden van de maag kleinere vissen te voorschijn kwamen. Ja, dacht Franklin, als zij het mogen, mag ik het ook, en liet zich de kabeljauw sindsdien goed smaken. Zijn commentaar op zijn zwakheid: "So convenient a thing it is to be a reasonable creature, since it enables one to find or make a reason for everything one has a mind to do."

In die tijd kon de kabeljauw niet op. Nu is dat wel anders. Je kunt niet als een stel wilden blijven jagen terwijl je al met z'n zes miljarden bent. Of zijn we al aan de zeven? Wat zou Franklin trouwens in de 21e eeuw geweest zijn?

Boosheid

- Nope.
- Stalin! Veel meer doden, en veel slimmer.
- Ook niet.
- Hm. Mengele.
- Ja, met sadisten heb ik moeite. Maar die zijn toch vooral ziek. Dus nee.
- Dichter bij huis, dus meer rapport...? Wilders?
- Loser. Alle controle verloren.
- Rita Verdonk.
- Ach, hou toch op. Roept allerlei emoties op, waaronder een zekere verbijstering. Maar boosheid? Nee.
- Toch denk ik dat ik weet welke kant ik op moet denken. Gordon?
- Negative.
- Frenk van der Linden!
- Misschien. De pretentie dat je mensen kunt doorgronden, daar heb ik moeite mee. Maar jeetje, ach...
- Hahaha. Eh... een homeopaat!
- Jaah! Mits hij arts is. Ja, daar kan ik boos over worden.
- Mensen die beter zouden moeten weten en idiote ideeën verkondigen.
- Daar kom je aan de kern denk ik.
- Nog meer voorbeelden?
- Die jongens die rijk worden met "DNA-portretten".
- Dat moet je even uitleggen, ben ik bang.
- Dat doe ik in deze post op het nieuwe experimentele blog Ben en Wouter, dat ik samen met Ben Hoogeboom, bekend van prachtblogs als Ben liegt nooit, Uw Kapelaan, Ben opnieuw en meest recentelijk Ben twijfelt gestart ben, en waarop we beurtelings een stukje schrijven volgens het Oulipo-principe dat een woord of "string" uit het laatste stukje de titel van het volgende moet worden.
- Dat ziet er goed uit! Bijna elke dag een stukje, twee fijne bloggers voor de prijs van één. Ik ga me meteen abonneren. Bedankt, Ben en Wouter!
- I knew you'd appreciate it.

Vegetarisme in zaken / Is zelden te laken

We zijn bij Vertaalbureau.nl niet al te principieel als het om aan duurzaam ondernemen gaat. Als onze systeembeheerder zegt dat de computers een nachtje aan moeten blijven gaan we echt niet piepen over het broeikaseffect. Niet alleen omdat het erg weinig uitmaakt, maar omdat het belang van het bedrijf voor gaat, verdomd! Maar als het even kan associëren we ons liever niet met de uitwassen van de vleeseterij. Zo legden we pas een offerteaanvraag van een fabrikant van slachtlijnen dapper naast ons neer. Niets tegen vleeseters, maar we gaan ze niet helpen hun hobby nog goedkoper te maken door de bio-industrie dezelfde Superangebote te doen die we anderen doen.

Nu een ingewikkeldere casus. We zijn vorig jaar toch maar lid geworden van de ATA, de branchevereniging voor vertaalbureaus, ondanks mijn jarenlange reserves, die ik eerder beschreef. Het begon een beetje flauw te worden, naarmate we groter werden beviel de rol van maverick me minder. En je hoeft de bijeenkomsten natuurlijk niet te bezoeken.

Maar nu is er een bijeenkomst over een onderwerp dat mij interesseert, namelijk het al dan niet certificeren volgens de nieuwe Europese norm voor vertaaldiensten EN 15038. Ja, als je dan toch lid bent ga je daar toch zeker heen? Ha, nee: ik stuur mijn rechterhand S. Zij heeft het meeste te maken met de kwaliteitsprocedures. Bovendien is ze een betere sociale prater & netwerker dan ik. Verder woont ze iets dichterbij en is haar tijd op een doordeweekse dag net iets minder duur dan de mijne. Allemaal heel goede redenen lijkt me.

Toch halen ze het allemaal niet bij een emotionele reden. Want wat lezen we in de uitnodiging:

We beginnen ’s middags om 14.00 uur en sluiten af met een borrel en barbecue in de vroege avond. Zo vermijden we files en kunnen we toch nog een dagdeel werken.

Kijk, dat gaat me te ver. U mag van mij vlees eten. Wie ben ik om u dat pleziertje te ontzeggen. Ik eet wel een geroosterde paprika. Als u dat niet vervelend vind (maar gek genoeg vinden veel vleeseters dat wél vervelend), vind ik het niet vervelend u een stuk vlees te zien eten. Maar het idee dat u misschien een extra stuk neemt omdat de files nog niet opgelost zijn, daar heb ik onoverkomelijke bezwaren tegen.

Droom en wetenschap

Afgelopen nacht droomde ik dat ik eindelijk wist waar Jimmy Jazz van The Clash over ging, een liedje dat ik al 27 jaar zeker een keer per week en vaak wekenlang dagelijks in mijn hoofd zing. Het is niet vreemd dat ik het nooit begrepen heb - probeert u er maar eens chocola van te maken. Het is een tekst die het van de muziek moet hebben, en van de voordracht.

Pas toen ik vanochtend om half tien op de fiets naar mijn kantoor zat wist ik zeker dat mijn gedroomde uitleg nergens op sloeg. Daar had ik de research die ik net voor de vorige alinea heb gedaan niet voor nodig.

Waarom zo'n vertrouwen in een droom dat ik hem de eerste uren na het opstaan nog serieus nam?

Allereerst: het gebeurt me wel eens dat ik plotseling een oplossing heb voor een probleem dat me jarenlang heeft beziggehouden. Vaak is dit een probleem op het gebied van songteksten. Dat zingen van mij, al dan niet in mijn hoofd, is eigenlijk op een kinderlijke manier reproduceren, de dichtstbijzijnde bekende woorden nemend, vaak zonder verder dan één couplet te komen. Jimmy Jazz gaat vaak ongemerkt over in de The Guns of Brixton. Als ik me door een toevalligheid eens in zo'n liedje verdiep, begrijp ik het soms ineens wel. En zo'n toevalligheid zóu een droom kunnen zijn.

Verder ben ik niet kinderachtig op het gebied van dromen. Ik heb altijd geloof gehecht aan het verhaal dat August Kekulé, de ontdekker van de ringstructuur van benzeen, die structuur in een droom had gezien. Zolang je maar niet een complete oplossing verwacht, je zou toch tenminste op een idee kunnen komen. Kekulé zal ook niet tijdens zijn droom hebben de bijbehorende berekeningen correct hebben uitgevoerd. Hij zag die ring, en die zette hem op het juiste spoor. (Ik vind nu pas dat het slechts een Halbtraum, een dagdroom was.)

Tenslotte was mijn droom misschien iets meer "lucide" geworden dan mijn dromen normaalgesproken zijn, en dat zou kunnen komen doordat ik gisteravond nog een interessant stuk over slaap had gelezen in de Wetenschapsbijlage van de NRC van afgelopen zaterdag.

Met dat stuk was trouwens iets raars aan de hand. Of eigenlijk met een kadertje in dat stuk over de effecten van slapeloosheid. Daarin werd gerefereerd aan de ervaringen van een martelaar (in de betekenis van: iemand die martelt, in dit geval een bewaker die gevangenen wakker hield door ze verschrikkelijk te schoppen als ze in slaap vielen). Dat roept toch ethische vragen op, lijkt me. Nu ben ik een makkelijke jongen. Je mag van mij alle nuttige informatie gebruiken, zelfs al is de verstrekker er op een weerzinwekkende manier aangekomen. Maar je hebt als onderzoeker toch wat uit te leggen. Ik denk dat de NRC niet zo gauw Josef Mengele zou citeren, als die iets interessants zou hebben ontdekt over erfelijkheid.